Het bedwelmingsapparaat

De media over Het bedwelmingsapparaat

(verscheen op 1 oktober 2025)

Trouw, 19 september 2026

‘Wij staan het toe, uit geloof’

Journalist Jeroen Siebelink over de afwezigheid van toezicht in de vee-industrie

De diepste oorzaak is het carnisme zelf, de overtuiging dat we dieren moeten eten

Dorstige Ierse kalfjes in vrachtwagens zijn lastig om aan te zien, maar verbazen doen zulke beelden al lang niet meer. Hoe kan het dat de vleesindustrie zo weinig verandert? Jeroen Siebelink schreef er een ontluisterd boek over. Een interview bij een vegan potluck in een zomertuin.

Marc van Dijk

Vleeseters hebben hun barbecue, veganisten hun potluck, een feestje waarbij iedereen een gerecht meeneemt. Deze middag staat een weelderige zomertuin in Wolfheze vol verrassende veganistische hapjes. Je durft het hier bijna niet hardop te zeggen als je niet helemaal vegan bent, ook al kom je een eind in de richting. De flexitariër is breed geaccepteerd, maar de flexi-vegan is in deze kringen bijna onbestaanbaar. Veganisme lijkt op een geloof dat absolute zuiverheid eist.

Onderzoeksjournalist en schrijver Jeroen Siebelink (1968) komt langs voor een interview, zijn vader Jan is achteraan opvallend onopvallend aanwezig met zijn hond. Jeroen heeft net als zijn vader een literaire stijl en schreef ook al eens een roman (‘Pels’). Anders dan zijn vader schrijft Jeroen veel over onze omgang met dieren. Jan, voor aanvang: “Van mij heeft hij het niet – dat opkomen voor de dieren. Niemand was daarmee bezig, het bestond niet[.”
De vanzelfsprekendheid waarmee de mens over dieren meent te kunnen beschikken wordt pas sinds de jaren zeventig door filosofen in twijfel getrokken: op grond waarvan plaatst de mens zich nog boven andere dieren? Het gebruik van dieren als productiegoederen is tegelijkertijd alleen maar verder geïntensiveerd.

In zijn nieuwste boek ‘Het bedwelmingsapparaat’ laat Jeroen Siebelink zien dat het toezicht op de vee-industrie structureel tekortschiet. Soms halen mishandelde kalfjes of konijnen het nieuws. “Altijd alsof het incidenten zijn. Dat overtredingen de standaard zijn, daarvoor blijven we ziende blind”, zegt Siebelink. “We laten ons voorliegen.”

De controlerende instantie, de NVWA, rept zelf van een ‘nalevingspercentage door veehouders van 95%’, maar Dier&Recht, Wakker Dier en Animal Rights komen op heel andere getallen. Siebelink: “Een derde van de koeien gaat kreupel naar de slacht. Bij biggetjes worden nog steeds de staarten afgebrand en de tanden geslepen. Vrijwel alle kippen staan met hun poten en open wonden in de eigen mest. Het is allemaal verboden, maar het gebeurt elke dag.”

Nog opmerkelijker is wat allemaal wél mag, ook volgens de nieuwe, langverwachte regels voor dierenwelzijn die het kabinet presenteerde. “In het voorstel van VVD-staatssecretaris Silvio Erkens gaan dieren er verder op achteruit. Hij schreef met hulp van de agrolobby een ode aan de oude, verworden agro-industrie. Eindeloze rijen eenlingboxen voor kalfjes, weggehaald bij hun moeder. Broodmagere koeien met gigantische uiers, die nog iets van daglicht zien; varkens en kippen blijven in het donker, tussen beton. Tot in de perfectie doorgevoerde uitbuiting.”

‘Het bedwelmingsapparaat’ is de machine waarin dieren in het slachthuis worden verdoofd. Maar als titel staat hij ook voor iets groters – de machinerie die dieren vermaalt?
“De ambtenaren aan de knoppen van het overheidsapparaat zijn doorgaans intelligente, aardige mensen. Bijna niemand wil dat het gaat zoals het nu gaat, en toch gebeurt het. Collectieve bedwelming. Ik wilde weten hoe dat mogelijk is.”

U gebruikt het beeld van de lamme, de blinde en de beul, die elkaar in een greep houden.
“De beul zijn we met z’n allen: wíj staan het toe. Wij eisen goedkoop vlees en zuivel. De lamme is de NVWA, onderbezet en onwillig. Enkele tientallen welzijnsinspecteurs staan tegenover 550 miljoen slachtdieren per jaar in 200 slachthuizen. In de 30.000 stallen komt zelden een inspecteur. Een derde van het NVWA-budget komt nota bene van de sector zelf, slachthuizen betalen voor exportstempels.”

Bij slachthuis Gosschalk in Epe zag Siebelink de rollen omdraaien: de eigenaar bedreigde de NVWA met een rechtszaak als er niet snel een stempel kwam, omdat Japan en Korea op varkenssnuitjes en kalfsoren wachtten. “De NVWA zegt dan: sorry we komen eraan!”
Zelfs bij de benoeming van de hoogste NVWA-baas wordt eerst de sector gepolst: ligt de kandidaat daar wel goed? “Ze benoemen hun eigen politiebaas.”

Het lot van dieren in slachthuizen ligt in handen van enkele, gewetensvolle inspecteurs. “Maar zij staan in hun eentje, tussen ongeduldige mannen met grote messen, een regiem waar alles draait om snelheid en volume. Ik sprak vele inspecteurs, de sfeer is er zo dreigend dat ze liever niet optreden. Wie wél een keer handhaaft, betaalt een prijs. Ik ben op talloze voorbeelden gestuit van intimidatie en geweld. Een dierenarts werd bij het vastleggen van een kreupele koe neergeslagen door een slachter, het dier kwam boven op haar terecht, ze heeft het net gered.”

En de blinde?
“Dat is het ministerie van Landbouw. De NVWA ziet elke dag van alles fout gaan, maar als ze al zou willen, mag ze van haar tweede broodheer niet optreden. Het ministerie is na de oorlog gevormd rond één gedachte: nooit meer honger. Dus: hoge volumes en export van achterhaald voedsel. Al in 1972 wist Nederland dat ze de mest niet aankon; we zitten er nog mee. De stemming is en blijft defensief. De vorige (BBB-)minister noemde haar ministerie intern zelfs letterlijk ‘het departement van de producent’.”

Voedselveiligheid
Met het populaire begrip ‘voedselveiligheid’ kan de onaantastbare status van de vee-industrie niet worden verklaard, want om onze gigantische veestapel te voeden wordt vrijwel al ons akkerland gebruikt, plus nog eens 1,8 miljoen hectare akkers in het buitenland. Om economisch landsbelang kan het ook niet gaan, want de veesector omvat slechts 1,5% [JS3.1]van het bbp, de enorme schade niet meegerekend.

Wat kan het dan zijn?
“De diepste verklaring is het carnisme zelf: het geloof dat we dieren moeten eten. Vanaf de jaren zestig heeft de overheid het erin gepompt. Kip, het meest veelzijdige stukje vlees. Melk, de witte motor. Zonder dierlijk voedsel zouden we ziek en zwak worden, al zegt de wetenschap iets anders. Een ambtenaar die graag een eitje tikt, schrijft geen nota over de tientallen miljoenen leghennen in hun krappe, vieze kooien. Bijna al mijn collega-journalisten eten hun muesli nog met koeienkwark. Waarom dan over kalfjesleed schrijven?”

Wat zou wel kunnen helpen?
“Leiderschap. De vraag stellen: willen we een serieus landbouwland zijn? Dan moeten we stoppen met voedsel vernietigen door het aan dieren te voeren. Tot die tijd moeten we de sector criminaliseren. Het is georganiseerde misdaad om op grote schaal dieren van geboorte tot dood te mishandelen. De eiwittransitie kun je niet overlaten aan een ministerie dat vooral de sector wil dienen.”

Harry Paul, gepensioneerd oud-baas van de NVWA, suggereert in het boek: ontmantel dienst en departement, bouw ze om tot een ministerie van Welzijn, begin een waarheidscommissie naar Zuid-Afrikaans model, zodat iedereen kan vertellen wat hij voor mens, natuur en dier heeft gedaan. Siebelink: “Een SGP-man, ooit overtuigd carnist, tot hij van binnenuit het systeem ervoer. Straks voor de hemelpoort wil hij wel naar binnen.”

Gelooft u dat dit systeem ooit stopt?
“Deze sector stopt binnen nu en vijfentwintig jaar, simpelweg omdat het economisch onverantwoord is. Geen mensen meer die er willen werken, te veel schade.”

En wat kan een lezer zelf doen?
“Koop, eet, drink en stem diervriendelijk. Ik heb varkens in vrachtwagens water gegeven, bij Vion. Ik zag er tegenop, maar gek genoeg kreeg ik er energie van. De meeste varkens lagen depressief in een hoek te wachten op de dood, maar één varken was zo blij met mijn waterflesje, zij wilde spelen. Zo kun je ook naar je einde toe gaan, hoe triest ook. Breng je liefde voor dieren ter sprake in je omgeving, zoek daar het raakvlak. Stel de vraag die filosofen stellen: op grond waarvan misbruiken wij dieren? Dat is niet dogmatisch, niet opdringerig. Liefde voor dieren voelt bijna iedereen, dat is onze common ground.”

Vader Jan is tijdens het interview vertrokken, hij had zich vergist in de tijd. Als schrijver worstelde hij met het protestantisme, zijn zoon rekent af met een heel andere, seculiere religie. Na het gesprek is mijn gevoel onder gelovigen te zijn gekanteld. Het is eigenlijk andersom. Veganisten maken de rationele keuze voor mens, dier en planeet, maar moeten zich altijd verantwoorden alsof ze lid zijn van een vreemde sekte. Terwijl de ware gelovigen zich buiten deze tuin bevinden, in een wereld waarin carnisme de onuitgesproken en alomtegenwoordige religie is.

Het bedwelmingsapparaat
Jeroen Siebelink
Uitgeverij Spectrum
400 pagina’s €24,99

1 oktober 2025

Jeroen bij Studio Plantaardig

10 oktober, NRC